
Đặt cọc là bước đầu tiên và cũng là nơi phát sinh nhiều tranh chấp nhất. Những điều khoản cần có, mức cọc với nhà dự án và các lỗi thường gặp khi viết hợp đồng cọc.
Trong một giao dịch mua bán nhà đất, hợp đồng đặt cọc thường được viết vội nhất. Người mua sợ mất căn, người bán muốn chốt nhanh, và tờ giấy cọc nhiều khi chỉ có vài dòng viết tay. Đến khi có chuyện, chẳng hạn ngân hàng không duyệt vay, sổ đang thế chấp, hoặc người bán đổi ý vì có người trả giá cao hơn, thì chính vài dòng đó quyết định ai được tiền, ai mất tiền.
Bài này đi qua cơ sở pháp lý của việc đặt cọc, những điều khoản nên có và các tình huống thường gặp.
Đặt cọc theo Bộ luật Dân sự 2015
Đặt cọc được quy định tại Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm việc giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Hậu quả pháp lý được luật xác định như sau, trừ khi các bên có thỏa thuận khác:
- Nếu hợp đồng được giao kết và thực hiện, tiền cọc được trả lại hoặc trừ vào số tiền phải thanh toán.
- Nếu bên đặt cọc (thường là người mua) từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng, tiền cọc thuộc về bên nhận cọc.
- Nếu bên nhận cọc (thường là người bán) từ chối, họ phải trả lại tiền cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tiền cọc.
Cụm từ "trừ khi có thỏa thuận khác" rất quan trọng. Nó có nghĩa là hai bên có thể thỏa thuận mức phạt cọc khác, hoặc thỏa thuận những trường hợp được nhận lại cọc mà không bị phạt. Đây chính là chỗ người mua nên tận dụng.

Mức cọc khi mua nhà dự án: tối đa 5%
Với nhà ở, công trình xây dựng hình thành trong tương lai mua từ chủ đầu tư, Luật Kinh doanh bất động sản 2023 (hiệu lực từ 1/8/2024) đặt ra giới hạn rõ ràng. Theo khoản 5 Điều 23, chủ đầu tư chỉ được thu tiền đặt cọc không quá 5% giá bán, và chỉ khi nhà ở, công trình đã có đủ điều kiện đưa vào kinh doanh. Thỏa thuận đặt cọc phải ghi rõ giá bán và diện tích sàn xây dựng của căn hộ.
Điều này có hai hệ quả thực tế:
- Nếu một dự án chưa đủ điều kiện mở bán mà đã thu tiền với danh nghĩa đặt cọc, giữ chỗ hay thiện chí, khoản tiền đó không nằm trong khuôn khổ bảo vệ của Luật Kinh doanh bất động sản.
- Theo Điều 25 của luật này, đợt thanh toán đầu tiên khi ký hợp đồng mua bán không quá 30% giá trị hợp đồng, đã bao gồm tiền đặt cọc.
Với nhà đất mua bán giữa cá nhân với nhau (nhà phố, đất nền đã có sổ), luật không giới hạn mức cọc. Mức cọc do hai bên thỏa thuận, thường là một phần nhỏ của giá bán đủ để hai bên cùng nghiêm túc.
Những điều khoản bắt buộc nên có
Một hợp đồng đặt cọc mua nhà đầy đủ nên có các nội dung sau:
- Thông tin đầy đủ của các bên, kèm số giấy tờ tùy thân. Nếu nhà là tài sản chung của vợ chồng, cả hai vợ chồng bên bán cùng ký.
- Thông tin tài sản: địa chỉ, số tờ, số thửa, số giấy chứng nhận, diện tích, hiện trạng.
- Giá mua bán chính thức và phương thức thanh toán từng đợt.
- Số tiền đặt cọc, hình thức giao nhận (nên chuyển khoản có nội dung rõ ràng).
- Thời hạn ký hợp đồng mua bán công chứng, và ai chịu trách nhiệm chuẩn bị hồ sơ gì.
- Bên nào chịu thuế, phí và lệ phí nào.
- Các trường hợp được nhận lại cọc không bị phạt, và mức phạt cọc khi vi phạm.
- Cam kết của bên bán về tình trạng pháp lý: không tranh chấp, không thế chấp (hoặc cách giải chấp nếu đang thế chấp), không bị kê biên.
Những điều khoản bảo vệ người mua
Ngoài các nội dung cơ bản, người mua nên cân nhắc đưa vào hợp đồng những điều kiện sau:
- Điều kiện vay ngân hàng: nếu ngân hàng không duyệt khoản vay với hạn mức đã dự kiến trong một thời hạn nhất định, bên mua được nhận lại cọc.
- Điều kiện quy hoạch: nếu văn bản cung cấp thông tin quy hoạch cho thấy thửa đất bị ảnh hưởng khác với cam kết của bên bán, bên mua được nhận lại cọc.
- Điều kiện về sổ đang thế chấp: ghi rõ thời hạn bên bán phải giải chấp, và hậu quả nếu không làm được.
- Điều kiện bàn giao: thời điểm bàn giao nhà, hiện trạng bàn giao, các tài sản đi kèm.
Mỗi điều kiện cần viết cụ thể, có thời hạn và có cách chứng minh. Viết chung chung kiểu "nếu có vấn đề pháp lý thì trả cọc" rất dễ dẫn đến tranh cãi về việc thế nào là "vấn đề".
Những sai lầm thường gặp
Đặt cọc cho người không phải chủ sở hữu. Người môi giới, người thân hay người được ủy quyền miệng đều không đủ. Nếu người nhận cọc có giấy ủy quyền, hãy đọc kỹ phạm vi ủy quyền và kiểm tra giấy ủy quyền có công chứng.
Đặt cọc khi chưa xem bản gốc giấy chứng nhận. Ảnh chụp sổ chỉ dùng để tra cứu sơ bộ.
Không ghi rõ giá mua bán. Một số giao dịch ghi giá thấp trong hợp đồng công chứng để giảm thuế. Việc này vi phạm pháp luật về thuế và cũng đặt người mua vào thế yếu khi có tranh chấp.
Giao tiền mặt không biên nhận. Mọi khoản tiền nên đi qua chuyển khoản, nội dung ghi rõ "đặt cọc mua nhà tại địa chỉ..."
Cọc quá lớn so với giá trị giao dịch. Mức cọc lớn khiến người mua rất khó rút lui khi phát hiện vấn đề, trong khi người bán vi phạm thì người mua phải đi đòi.
Có nên công chứng hợp đồng đặt cọc
Pháp luật không bắt buộc hợp đồng đặt cọc mua nhà phải công chứng. Tuy vậy, với giao dịch giá trị lớn, công chứng hoặc ít nhất là ký trước người làm chứng giúp xác định rõ người ký đúng là chủ sở hữu và đủ năng lực. Khi có tranh chấp, hợp đồng có công chứng cũng dễ chứng minh hơn nhiều.
Tóm tắt
Tiền cọc nhỏ so với giá căn nhà, nhưng hợp đồng cọc quyết định gần như toàn bộ cách giải quyết nếu giao dịch đổ vỡ. Hãy viết rõ tài sản, giá, thời hạn, ai làm gì, và quan trọng nhất là những trường hợp bạn được nhận lại cọc. Với nhà mua từ chủ đầu tư, nhớ mức trần 5% và chỉ đặt cọc khi dự án đã đủ điều kiện kinh doanh.
Hợp đồng cọc tốt là hợp đồng mà khi đọc lại lúc có chuyện, hai bên đều biết ngay mình phải làm gì.
Ảnh: rawpixel.com, giấy phép CC0.
